«Մոռացե՛ք արքայադուստր լինելու մասին, ես ուզում եմ վիրաբույժ դառնալ»

Վիրաբուժությունը պատմականորեն տղամարդկանց գերիշխող ոլորտ է եղել, սակայն այսօր կին վիրաբույժները հաջողությամբ ղեկավարում են գրեթե բոլոր ուղղությունները՝ ընդհանուր վիրաբուժությունից և օրթոպեդիայից մինչև նյարդավիրաբուժություն: Նրանք իրենց բարձր պրոֆեսիոնալիզմով փոխում են ոլորտի դեմքը։

«Հերացի» վերլուծական կենտրոնից նշում են, որ վիրաբուժության ոլորտում կանանց մասնաբաժինը վերջին տարիներին կայուն աճ է գրանցում, սակայն այն դեռևս մնում է բժշկության ամենատղամարդկային ուղղություններից մեկը: Թեև բժշկական համալսարանների ուսանողների ավելի քան 50%-ը կանայք են, վիրաբուժական նեղ մասնագիտացում ընտրողների թիվը զգալիորեն ցածր է։

Ընդհանուր առմամբ, աշխարհում ակտիվ գործող վիրաբույժների մոտ 20-30%-ն են կանայք (կախված երկրից և տարածաշրջանից)։ Կանանց ներկայացվածությունը խիստ անհամաչափ է բաշխված՝ ըստ կոնկրետ մասնագիտությունների: Մանկաբարձությունը և գինեկոլոգիան միակ վիրաբուժական ոլորտն է, որտեղ կանայք բացարձակ մեծամասնություն են կազմում՝ մոտ 60-75%, պլաստիկ և էսթետիկ վիրաբուժությունն արձանագրում է կանանց թվի ամենաարագ աճը, որտեղ կին դիմորդների ու մասնագետների թիվը հասնում է 25-53%-ի, ընդհանուր վիրաբուժությունում կանանց մասնաբաժինը տատանվում է 22-23%-ի սահմաններում, իսկ մանկական վիրաբուժությունում կանայք կազմում են մոտ 28-29%, ակնաբուժության և ԼՕՌ ոլորտներում իգական սեռն ունի միջին ներկայացվածություն՝ 21-27%։

Ամենացածր ներկայացվածությամբ ոլորտներն են ուրոլոգիան` մոտ 14%, սրտանոթային և կրծքային վիրաբուժությունը` 10-13%, նյարդավիրաբուժությունը` մոտ 9-10%, իսկ ամենացածր ցուցանիշը աշխարհում գրանցվել է օրթոպեդիայի և տրավմատոլոգիայի ոլորտում՝ ընդամենը 5-9%:

Հայաստանի բժշկական համակարգում ընդհանուր բժիշկների մեծ մասը կանայք են, սակայն վիրաբուժության ոլորտում պատկերը խիստ անհամաչափ է: Գենդերային կարծրատիպերն ու ծանր աշխատանքային գրաֆիկը դեռևս ազդում են ընտրության վրա։

Կին վիրաբույժներն իրենց մասնագիտական գործունեության ընթացքում բախվում են մի շարք առանձնահատուկ առողջական և մասնագիտական ռիսկերի, որոնք պայմանավորված են վիրահատարանի միջավայրով, ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությամբ և սոցիալ-մշակութային գործոններով: Չնայած այս խոչընդոտներին, միջազգային հետազոտությունները, օրինակ՝ Harvard Health-ի և JAMA Surgery-ի հրապարակումները, փաստում են, որ կին վիրաբույժների բուժած պացիենտների մոտ հետվիրահատական բարդությունների և մահացության ցուցանիշները զգալիորեն ավելի ցածր են։

Ստորև ներկայացված են այն հիմնական առողջական ռիսկերը, որոնց ենթարկվում են կին վիրաբույժները.

Վերարտադրողական առողջության ռիսկեր և հղիության բարդություններ. Սա կին վիրաբույժների առջև ծառացած ամենալուրջ խնդիրներից մեկն է: Բժշկական հետազոտությունները, որոնք ամփոփված են PubMed-ի հարթակում, ցույց են տալիս, որ կին վիրաբույժների շրջանում անպտղության մակարդակը հասնում է մոտ 32%-ի (ընդհանուր բնակչության 10.9%-ի համեմատ), իսկ հղիության բարդությունների ռիսկը տատանվում է 25-35%-ի սահմաններում։

• Տոքսիկ նյութեր և քիմիկատներ: Վիրահատարանում օգտագործվող քիմիական նյութերը և վիրահատական ծուխը բացասաբար են անդրադառնում պտղի զարգացման վրա։

• Ճառագայթում: Օրթոպեդիկ և անոթային վիրաբուժությունում ռենտգեն սարքերի հաճախակի կիրառումը մեծացնում է վիժումների և պտղի զարգացման արատների ռիսկը։

• Ֆիզիկական գերծանրաբեռնվածություն: Երկարատև կանգնած դիրքը, ծանր գործիքների բարձրացումը և գիշերային հերթապահությունները կարող են հանգեցնել վաղաժամ ծննդաբերության կամ պտղի աճի հապաղման։

Էրգոնոմիկ խնդիրներ և հենաշարժողական համակարգի հիվանդություններ. Վիրահատական միջավայրը և գործիքները պատմականորեն նախագծվել են տղամարդկանց մարմնակազմության ստանդարտներով, ինչը լրացուցիչ ֆիզիկական ճնշում է ստեղծում կանանց համար.

• Անհամապատասխան գործիքներ: National Institutes of Health (NIH) հետազոտության համաձայն՝ կին վիրաբույժների 77%-ը դժվարություններ ունի վիրահատական գործիքների (հատկապես լապարոսկոպիկ և էնդոսկոպիկ բռնակների) հետ՝ ձեռքի ավելի փոքր չափսերի պատճառով։ Սա առաջացնում է դաստակի, բութ մատի և դաստակային թունելի սինդրոմի խնդիրներ։

• Վիրահատական սեղանների բարձրություն: Ավանդական սեղանները հաճախ բավականաչափ չեն իջնում, ինչը ստիպում է ավելի փոքր հասակ ունեցող կանանց վիրահատելիս ձեռքերը բարձր պահել: Սա հանգեցնում է պարանոցի, ուսագոտու և մեջքի քրոնիկ ցավերի։

Մասնագիտական այրում (Burnout) և հոգեկան առողջություն. Կին վիրաբույժներն ունեն մասնագիտական այրման ամենաբարձր ցուցանիշներից մեկը բժշկության ոլորտում։

• Կրկնակի ծանրաբեռնվածություն: Կլինիկական ծանր աշխատանքին զուգահեռ՝ կանայք հաճախ իրենց վրա են վերցնում կենցաղային և ընտանեկան հոգսերի մեծ մասը («երկրորդ հերթափոխ»)։

• Ստերեոտիպեր և սթրես: Տղամարդկանցով գերիշխող միջավայրում սեփական պրոֆեսիոնալիզմն անընդհատ ապացուցելու անհրաժեշտությունը, «ինքնակոչի սինդրոմը» և աշխատավայրում աջակցության պակասը մեծացնում են տագնապայնության ու հոգնածության մակարդակը։

Քաղցկեղի առաջացման բարձր ռիսկ. Որոշ նեղ մասնագիտություններում, ինչպիսին է օրթոպեդիկ վիրաբուժությունը, կանանց մոտ արձանագրվել է կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջացման գրեթե 4 անգամ ավելի բարձր հավանականություն՝ ընդհանուր բնակչության համեմատ, ինչը կապվում է վիրահատարանում ճառագայթման քրոնիկ ազդեցության հետ։

Կին վիրաբույժների, բժշկության մեջ նրանց անցած ուղու և դժվարությունների մասին պատմական ու ժամանակակից արտահայտությունները լի են տոկունությամբ, ինքնավստահությամբ և հումորով: Դրանք արտացոլում են կարծրատիպեր կոտրելու և մարդկային կյանքեր փրկելու նրանց առաքելությունը:

«Մոռացե՛ք արքայադուստր լինելու մասին, ես ուզում եմ վիրաբույժ դառնալ», – սա մոտիվացիոն հայտնի կարգախոս է ներկայիս բժշկական բուհերի ուսանողուհիների շրջանում։