Ինչպե՞ս է աշխարհն արձագանքում ԱՄՆ–Իրան 14 կետանոց համաձայնագրին

ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև հնարավոր փոխըմբռնման հուշագրի նախագծի շուրջ միջազգային արձագանքները շարունակում են ուշադրության կենտրոնում մնալ այն բանից հետո, երբ իրանական կողմը հրապարակեց փաստաթղթի ենթադրյալ մանրամասները։ Թեև նախագիծը պաշտոնապես չի հաստատվել ո՛չ Վաշինգտոնի, ո՛չ Թեհրանի կողմից, դրա բովանդակությունը արդեն լայն քննարկումների առարկա է դարձել քաղաքական և դիվանագիտական շրջանակներում։

Եվրոպական երկրները հիմնականում դրական են արձագանքել ԱՄՆ–Իրան բանակցությունների հնարավոր առաջընթացին՝ այն դիտարկելով որպես Մերձավոր Արևելքում լարվածության նվազեցման և նոր ռազմական բախումներից խուսափելու հնարավորություն։ Եվրոպական միության անդամ երկրների ղեկավարներն ու դիվանագետները բազմիցս ընդգծել են, որ Իրանի միջուկային ծրագրի շուրջ խնդիրը պետք է լուծվի բանակցությունների, այլ ոչ թե ուժի կիրառման միջոցով։ Միևնույն ժամանակ նրանք պնդում են, որ ցանկացած համաձայնություն պետք է ներառի հստակ երաշխիքներ, որոնք կբացառեն Իրանի կողմից միջուկային զենքի ստեղծման հնարավորությունը։

Իսրայելում, սակայն, արձագանքներն առավել զգուշավոր են։ Իսրայելական քաղաքական և անվտանգության շրջանակների ներկայացուցիչները մտահոգություն են հայտնել, որ հնարավոր համաձայնագիրը կարող է չբավարարել անվտանգության բոլոր պահանջները և ամբողջությամբ չսահմանափակել Իրանի հնարավորությունները։ Իսրայելի ղեկավարությունը վերջին տարիներին հետևողականորեն պնդել է, որ ցանկացած համաձայնություն պետք է ոչ միայն վերահսկի Իրանի միջուկային գործունեությունը, այլև անդրադառնա հրթիռային ծրագրին և տարածաշրջանում Թեհրանի աջակցությունը ստացող զինված խմբավորումների գործունեությանը։

Ռուսաստանն ու Չինաստանը, որոնք երկար ժամանակ հանդես են եկել Իրանի շուրջ դիվանագիտական կարգավորման օգտին, դրական են գնահատել բանակցային գործընթացի շարունակությունը։ Երկու երկրներն էլ բազմիցս հայտարարել են, որ տարածաշրջանային ճգնաժամերը պետք է լուծվեն քաղաքական երկխոսության միջոցով և դեմ են արտահայտվել ռազմական ճնշման քաղաքականությանը։ Մոսկվան և Պեկինը նաև ընդգծել են, որ Իրանի հարցում ցանկացած կայուն լուծում պետք է հաշվի առնի բոլոր կողմերի անվտանգության շահերը։

Ծոցի մի շարք երկրներ, այդ թվում՝ Սաուդյան Արաբիան և Կատարը, նույնպես դրական են գնահատել հնարավոր պայմանավորվածության հեռանկարը։ Նրանց համար առանցքային նշանակություն ունի Հորմուզի նեղուցի անվտանգ գործունեությունը, քանի որ համաշխարհային էներգետիկ մատակարարումների զգալի մասը անցնում է այդ ռազմավարական ուղով։ Տարածաշրջանի երկրները հույս են հայտնում, որ բանակցային առաջընթացը կնպաստի անվտանգային միջավայրի կայունացմանը և տնտեսական ռիսկերի նվազեցմանը։

ՄԱԿ-ը ևս ողջունել է դիվանագիտական ջանքերը։ Կազմակերպության գլխավոր քարտուղար Անտոնիու Գուտերեշը կողմերին կոչ է արել շարունակել երկխոսությունը և խուսափել քայլերից, որոնք կարող են հանգեցնել նոր էսկալացիայի տարածաշրջանում։

Պակիստանի վարչապետ Շեհբազ Շարիֆը ողջունել է ԱՄՆ–Իրան բանակցությունների արդյունքները՝ նշելով, որ Իսլամաբադը շարունակելու է աջակցել խաղաղությանն ուղղված ջանքերին։ Միջազգային լրատվամիջոցների փոխանցմամբ՝ Պակիստանը, Կատարի հետ միասին, ներգրավված է եղել միջնորդական գործընթացում և նպաստել կողմերի միջև հաղորդակցության պահպանմանը։

Տարածաշրջանային երկրներից իր աջակցությունն է հայտնել նաև Թուրքիան։ Թուրքիայի արտգործնախարար Հաքան Ֆիդանը հայտարարել է, որ Անկարան ողջունում է համաձայնության շուրջ առաջընթացը և այն դիտարկում է որպես տարածաշրջանային խաղաղության և կայունության ամրապնդման հնարավորություն։ Նրա խոսքով՝ դիվանագիտական լուծումը լավագույն ճանապարհն է Մերձավոր Արևելքում նոր լարվածությունից խուսափելու համար։

Հիշեցնենք, որ «Մեհր» լրատվական գործակալությունը օրեր առաջ, հղում անելով Իրանի բանակցային թիմին մոտ կանգնած աղբյուրին, հրապարակել էր ԱՄՆ–Իրան հնարավոր փոխըմբռնման հուշագրի 14 կետանոց նախագծի մանրամասները։ Ըստ հրապարակման՝ փաստաթուղթը նախատեսում է 60-օրյա վերջնական բանակցային շրջան, որի ընթացքում Իրանը կարող է ստանալ շուրջ 24 միլիարդ դոլարի սառեցված ակտիվների հասանելիություն։ Նախագծում նաև խոսվում է Հորմուզի նեղուցի վերաբացման, Իրանի նկատմամբ կիրառվող որոշ տնտեսական սահմանափակումների մեղմացման, նավթի արտահանման համար նախատեսված որոշ արտոնությունների և Իրանի կողմից միջուկային ծրագրի շուրջ լրացուցիչ սահմանափակումների ընդունման մասին։ Թեև փաստաթղթի իսկությունը դեռ պաշտոնապես չի հաստատվել, այն արդեն դարձել է միջազգային քննարկումների առանցքային թեմաներից մեկը։